چرا نرخ تورم برای مردم باور پذیر نیست آقای جواد حسین زاده رئیس مرکز آمار ایران -روزنامه ایران

آنچه مردم احساس م یکنند، همواره یک
فاصله وجود دارد و تاکنون بارها دراین باره
بحث شده است. ب هعنوان رئیس مرکز آمار
ایران چه پاسخی به این موضوع دارید؟
در مرداد امسال با یک تورم 3.5 درصدی
مواجه شدیم که برای خوراک یها 3.6 درصد
و برای غیرخوراک یها 3.4 درصد بود. تورم
نقط های 30.4 درصد بود که برای خوراک یها
26 درصد و برای غیرخوراک یها 32.6 درصد
بوده است. برای تورم 12 ماهه منتهی به
مرداد ماه امسال تورم کل 25.8 درصد،
خوراک یها 22.1 درصد و غیرخوراک یها 27.6
درصد بوده است که این اعداد برای مناطق
شهری و روستایی متفاوت است که در
گزار شهای منتشر شده جزئیات آن اعلام
م یشود.
هرچند تورم ماهانه مرداد نسبت به تیرماه
3.4 درصد کاهش یافته است، اما همچنان
این نرخ، تورم بالایی محسوب م یشود. چرا
که اگر هر ماهه تورم 3.5 درصدی تکرار
شود در کل سال با تورم بسیار بالایی مواجه
خواهیم شد.
اگر بخواهیم تورم سالانه کشور تک رقمی
شود باید تورم ماهانه زیر 8/. درصد باشد.
این درحالی است که در تیرماه 6.4 درصد و
در مرداد 3.5 درصد بوده است.
البته وقتی که از تورم خوراک یها صحبت
م یکنیم طیف گسترد های از کالاها را بررسی
م یکنیم که نرخ تورم هر یک از آنها متفاوت
است. برای مثال تورم روغ نها و چرب یها
در مرداد 5.4 درصد بوده است. در زیر گروه
غیرخوراک یها نیز تورم پوشاک و کفش تورم
ماهانه 3.3 درصد، مسکن، آب و برق و
سوخت تورم 2.2 درصد داشته است. ولی
مبلمان 5.9 و حم لونقل 5.7 درصد بوده
است. حال بررسی تورم نقط های این اقلام
میزان تفاوت تورم کالاهای مختلف را بیشتر
نشان م یدهد.
دلیل باورپذیری اندک نرخ تورم چیست؟ ë
ما حداقل سه نوع تورم ماهانه، نقطه به
نقطه و سالانه داریم که وقتی وارد زیرگرو هها
م یشویم تفاوت زیادی با هم دارد. هم
اکنون 475 قلم کالا در سبد تورم کشور قرار
دارد که هر یک از این کالاها وزن و ضریب
اهمیت خاص خود را دارد که این کالاها
برای تمام مردم در تمام مناطق جغرافیایی
درنظر گرفته شده است. بنابراین وقتی از
تورم حرف م یزنیم منظور متوسط تغییر
قیمت کالاهای موجود در سبد تورم در یک
دوره زمانی خاص است.
به عبارت دیگر تورم میانگین، موزون
تغییرات قیمت است. وقتی م یگوییم که
میانگین موزون منظور میزان تغییرات
قیمت یک سبد کالا در یک دوره زمانی است
که تغییرات قیمت سبد کالا نسبت به ماه
قبل تورم ماهانه، نسبت به ماه مشابه سال
قبل تورم نقطه به نقطه و متوسط تغییرات
قیمت در 12 ماه منتهی به ماه مورد نظر
تورم سالانه م یشود.
شاخص میانگین باید با یک سری اطلاعات
تکمیلی مورد تفسیر قرار گیرد. چرا که هم
شاخص پراکندگی داریم و هم شاخص
مرکزی. شاخصی که از آن نام برده شد
شاخص مرکزی است که متوسط تغییرات
قیمت مثلاً نان و غلات درماه جاری نسبت
به ماه قبل 4.4 درصد و در مقایسه با ماه
مشابه سال قبل 44 درصد بوده است و
نسبت به 12 ماهه منتهی به مرداد 32 درصد
بوده است.
درکنار آن باید شاخص پراکندگی نیز مورد
توجه قرار گیرد که واریانس )مقدار متوسط
مربع اختلاف مقادیر از میانگین( و اختلاف
این تغییرات را نشان م یدهد.
این اختاف و نوسان قیمتی تا چه حدی ë
است؟
یک شاخص مرکزی مانند تورم وقتی که
واریانس آن بالا باشد یعنی باورپذیری آن
کم م یشود. برای مثال در زیرگروه کالاهای
تورم مرداد ماه امسال، اختلاف زیادی دارد،
از تورم 50 درصد تا تورم 13 درصد در تورم
سالانه داریم که واریانس بالایی دارد. حال با
بررسی زیرگروه کالاها تفاوت بیشتر نمایان
م یشود.
یا وقتی تورم یک کالا در استا نهای مختلف
را بررسی کنیم شاهد این واریانس هستیم.
مثلاً متوسط قیمت گوشت دریک استان
با سایر استا نها متفاوت است. وقتی این
نوسان و واریان سها بالاتر باشد باورپذیری
آن نیز کمتر م یشود چرا که افراد جامعه در
نقاط مختلفی از نمودار تورم قرار م یگیرند
که هر چه فاصله آنها از نرخ میانگین بیشتر
باشد تورم میانگین را کمتر باور م یکنند
اما اگر به نرخ میانگین نزدی کتر باشند
باورپذیری تورم برای آنها بیشتر م یشود.
اگر میانگین نمرات دو کلاس ریاضی را نمره
15 درنظر بگیرید، در کلاسی که واریانس
نمرات بالاتر باشد باورپذیری نمره میانگین
15 کمتر است. دریک کلاس دامنه نمرات از
10 تا 20 و میانگین آن 15 و کلاس دیگر دامنه
نمرات 14 تا 16 است که میانگین آن هم 15
م یشود، اما وقتی به دان شآموزان مراجعه
کنید کلاسی که دامنه نوسان بالاتری دارد،
میانگین 15 را کمتر باور م یکنند.اما کلاس
دیگر بیشتر باور م یکنند چرا که به میانگین
نزدیک هستند. این جنس شاخص میانگین
است.
اکنون در دور های هستیم که واریانس
و اختلاف تورم در بخ شهای مختلف
بالاست. بررسی تورم ده کهای مختلف به
روشنی این موضوع را نشان م یدهد چرا که
اختلاف زیادی با هم دارند.
پژوهشکده آمار یک پروژه تحقیقاتی انجام
داده است که همین موضوع و باورپذیری آن
را بررسی کرده است. کشوری که سا لها تورم
3 درصدی داشته است و تورم زیرگرو هها و
کالاهای مختلف نیز درهمین حدود است
واریانس پایینی دارد و باورپذیری آن هم
بالاست.
به عبارت دیگر هر ایرانی نرخ تورم
مخصوص به خود را دارد. اگر شما هزینه
گرو ههای مختلفی که در تورم مورد استفاده
قرار م یگیرد مانند هزینه مسکن، آب و برق و
سوخت یا نان و گوشت را محاسبه و براساس
وزن و ضریب اهمیت محاسبه کنید تورم
شخص شما به دست م یآید. این موضوع
برای 26 میلیون خانوار کشور نیز صادق است
و هر خانوار بسته به میزان و نوع مصرف کالا
و خدمات تورم خاص خود را دارد که با سایر
خانوارها اختلاف دارد.
حال اگر سبد مصرفی خانوار یا فرد اختلاف
زیادی با سبد میانگین داشته باشد و نوسان
قیمتی این کالاها نیز در کشور بالا باشد، به
طور حتم باورپذیری آن کمتر م یشود.
نکته دیگر این است که باید میان تورم و
گرانی تفاوت قائل شد. تورم درصد تغییر
قیمت است درحالی که گرانی خود سطح
قیمت است. بعضاً گفته م یشود که قیمت
یک کالا گران است. یک خودروی دو میلیارد
تومانی گران است چرا که بسیاری از افراد
نم یتوانند آن را وارد سبد خرید خود کنند
حال اگر قیمت این خودرو به یک و نیم
میلیارد تومان کاهش یابد هرچند تورم آن
کاهش یافته ولی همچنان برای مردم گران
است.
پس مردم بدرستی چنین احساسی دارند؟ ë
مردم بدرستی تورم را احساس م یکنند و
پرسشی که درخصوص اختلاف تورم وجود
دارد کاملاً به جاست. خود من هم که خرید
م یکنم همین حس را دارم.
تورم شخصی خودتان را محاسبه کردید؟ ë
نه این کار را نکردم.
متوسط قیمت کالاها برای مردم بیشتر ë
باورپذیر است؟

آنچه مردم با آن دست و پنجه نرم م یکنند
قیمت کف بازار است که البته مرکز آمار
این قیم تها را نیز منتشر م یکند. وقتی
م یگوییم که در مرداد ماه متوسط قیمت
گوشت گوسفند حدود 103 هزار و 300 تومان
بوده که این نرخ در یک استان 117 هزار و
800 تومان و در استان دیگر 83 هزار تومان
بوده است. در مرداد 98 متوسط قیمت
گوشت حدود 100 هزار تومان بوده است.
در تیرماه نیزتقریباً همین رقم بوده و تفاوت
معناداری نکرده است. این درحالی است که
متوسط اعلام شده در هر استان نیزمیانگین
است برای مثال در استانی که حداکثر قیمت
حدود 118 هزار تومان داشته قیمت گوشت
درشهرها و مناطق مختلف آن بین 100 تا
130 هزار تومان بوده است.
ولی وقتی که اعداد وزن م یگیرند تفاو تها
بیشتر م یشود. برای به دست آوردن
شاخص گوشت قرمز در تورم، متوسط
گوشت گوسفند باید در کنار گوشت گوساله
قرار گیرد و مجموع آنها ب هعنوان یکی از
زیرگرو هها شاخص خوراک یها را تشکیل
دهد. درنهایت نیز باید درکنار گرو ههایی
مانند مسکن و غیرخوراک یها قرارگیرد تا
تورم کل را تشکیل دهد.
اما مردم متوسط قیمت اقلامی را که از سوی
مرکز آمار اعلام م یشود، بیشتر باور م یکنند
چون هنوز به آنها وزن داده نشده است.
البته هر ماهه قیمت تمام کالاها هم ë
افزایش نم ییابد؟
نکت های که وجود دارد این است که مقداری
عدم تقارن وجود دارد. به عبارت دیگر افراد
به طور عمده کالاهایی را که اخیراً خریداری
کرده و با افزایش قیمت مواجه شده به
کل تعمیم م یدهند و مواردی که افزایش
قیمت نداشته است، تعمیم نم یدهند و
کمتر توجه م یکنند. چرا که برخی از کالاها
افزایش قیمت نداشت هاند مانند بنزین که
ماه هاست تغییر نداشته است و میانگین
این نوع کالاها با کالاهایی که افزایش قیمت
داشت هاند تورم را تشکیل م یدهند. یا قیمت
آب، برق و گاز در دور ههای زمانی مشخص
با تغییر قیمت مواجه م یشوند و هرماهه
افزایش ندارند.
برهمین اساس برای بررسی دقی قتر باید
تورم هرکالا ب هصورت جزئی مورد توجه
قرارگیرد. برای مثال در مرداد ماه تورم
نقطه به نقطه تخم مرغ 47.9 درصد، برنج
خارجی 108.5 درصد، عدس 136.1 درصد
بوده است ولی رب گوجه فرنگی تورم منفی
داشته است، ولی افراد کالاهایی را که با رشد
قیمت همراه بود هاند تعمیم م یدهند. این
هم یکی از دلایلی است که تورم حسی با
تورم واقعی اختلاف پیدا م یکند.
درتورم مصرفی، بار کالاهای مصرفی خیلی
پررنگ است درحالی که کالاهای سرمای های
که به طور معمول با رشد قیمت بیشتری
مواجه م یشوند مورد توجه قرار نم یگیرد.
وقتی نرخ ارز افزایش م ییابد با یک فاصله
زمانی روی کالاهای مصرفی تأثیر م یگذارد.
یا رشد قیمت سهام در بورس، مسکن
ب هعنوان کالای سرمای های، سکه و طلا که
نقش حفظ ارزش پول را دارند و روی آنها
سفته بازی نیز صورت م یگیرد در نرخ تورم
مصرفی لحاظ نم یشود درحالی که عمده
احساس تورم به رشد این دسته از کالاها
ارتباط دارد.
درحال حاضرتورم کالاهای سرمای های ë
محاسبه نم یشود؟
کارهای پژوهشی و مطالعاتی دراین بخش
آغاز شده است که درخصوص طلا، سهام،
ارز و مسکن تحلیل شده است. با تکمیل این
پژوه شها، گزارش رسمی نیز منتشر خواهد
شد.
آیا نرخ تورم کالاهای سرمای های ب هصورت ë
رسمی اعام خواهد شد؟
بله، در برنامه داریم تا درآینده تورم کالاهای
سرمای های هم درکنار سایر شاخ صها
ب هصورت رسمی منتشر شود.
رشد قیمت کالاهای سرمای های چه تأثیری ë
بر کالاهای مصرفی دارد؟
ما ب هعنوان مرکز آمار ایران تحلیل توصیفی
داریم و اثر رشد کالاهای سرمای های بر تورم
مصرفی باید توسط سایر نهادها صورت
گیرد. البته پژوهشکده آمار دراین خصوص
م یتواند تحلیل کند.
آیا مرکز آمار تغییرات شدید قیمتی کالاها ë
را ب هعنوان یک هشدار به مراکز تصمی مگیری
اعام م یکند؟
گزار شهای نرخ تورم به گون های تدوین و
منتشر م یشود که به خودی خود، موارد
مهم را هشدار م یدهد. تنها کافی است که به
جداول آن نگاهی بیندازیم. اگر سیاستگذار
قصد داشته باشد کاهش قدرت خرید
ده کهای پایین را جبران کند م یتواند
به کالاهایی که بیشترین سهم را در سبد
مصرفی خانوار دارد تمرکز کند.
خوشبختانه سیاستگذاران هم ارتباط خوبی
با این گزار شها پیدا کرد هاند. مرکز آمار
هم براساس نیاز سیاستگذاران آمار منتشر
م یکند.
عاوه بر آمارهای اقتصادی برخی از آمارها
که با رفاه مردم ارتباط دارد مانند خط فقر،
ضریب جینی و... همانند آمارهای اقتصادی
در دور ههای زمانی کوتاه مدت منتشر
نم یشود. انتشار این دست از آمارها چگونه
است؟
ما تلاش کرد هایم که این بخش از آمارها
نیز در دور ههای منظم منتشر شود. یکی از
این شاخ صها وضعیت مصرف خصوصی
خانوار است که ب هصورت فصلی منتشر
م یشود. مصرف خانوار نشان م یدهد که
سفره خانوار چقدر از تورم و شرایط اقتصادی
تحت تأثیر قرارگرفته است. برای مثال در
زمستان سال گذشته هزینه هتل و رستوران
در سبد هزین های خانوارها 60 درصد کاهش
یافته است که در کنار این آمار تحلیل و
چرایی آن نیز ارائه شده است.
درخصوص شاخ صهای توزیع درآمد علاوه
بر ضریب جینی شاخ صهای دیگری مانند
نسبت درآمد دهک دهم به دهک اول و
دو دهک انتهایی به دو دهک بالایی منتشر
م یشود.
درباره خط فقر، آمارهای مختلفی ارائه ë
م یشود، چرا مرکز آمار ایران این شاخص را
اعام نم یکند؟
محاسبه و انتشار خط فقر جزو وظایف مرکز
آمار ایران نیست. در تقسی مبندی که وجود
دارد ب هصورت تلویحی انتشار خط فقر جزو
وظایف وزارت رفاه گذاشته شده است.
البته مسئولان وزارت رفاه هم اعتقاد دارند
که این وظیفه ب هصورت شفاف به آنها واگذار
نشده است.
شاید باید دراین خصوص یک تصمی مگیری
شود تا انتشار شاخص خط فقر هم تعیین
تکلیف شود. درصورتی که سیاستگذار
مسئولیت این شاخص را بر عهده مرکز
آمار قرار دهد به طور قطع این شاخص
نیز در دستور کار قرار م یگیرد. البته با
انتشارشاخ صهای مختلف به نظر نم یرسد
که دست سیاستگذار خالی باشد.
درخصوص آمارهای اجتماعی مانند جرم ë
و بزه یا وضعیت زندانیان فعالیت مرکز آمار
چگونه است؟
دراین زمینه یک سالنامه و یک فصلنامه
منتشر م یشود که عمده آمارهای اقتصادی
و اجتماعی را دربرمی گیرد. در سالنامه 23
فصل جداگانه داریم که فصول مربوط به
آمارهای اجتماعی نیز درآن زیاد است.
یکی از مه مترین آمارهای اجتماعی بازارکار
است که ب هصورت فصلی منتشر م یشود.
کار جدیدی نیز آغاز شده با عنوان فصلنامه
آمارهای اجتماعی که امیدواریم درما ههای
آینده منتشر شود. این نشریه با کمک
دستگا ههای مختلف انجام م یشود.
انتشار آمارهای جمعیتی چقدر به روز ë
است؟
در خصوص آمارهای مربوط به جمعیت
کارهای بسیار خوبی انجام شده است. یکی از
مه مترین شاخ صهای مربوط به جمعیت
نرخ باروری است. درگذشته نرخ باروری تنها
در سرشمار یها محاسبه م یشد که انتشار
آن فاصله زمانی زیادی داشت این درحالی
است که بررسی روند تغییرات جمعیتی
نیازمند آمارهای به روزتر از نرخ باروری
است.
برهمین اساس با تعامل و همکاری با
دستگا ههایی مانند وزارت بهداشت، سازمان
ثبت، بهزیستی و... به یک نرخ باروری به روز
رسیدیم که ب هصورت سالانه اعلام م یشود.
آخرین نرخ باروری در کشور چقدر است؟ ë
آخرین عدد آن 1.8 درصد است که پایی نتر
از نرخ جایگزینی است. این درحالی است که
اگر با فاصله زیادی این نرخ اعلام م یشد
همچنان فکر م یکردیم که نرخ قابل قبولی
داریم. یکی از کارهای خوبی که در دولت

انجام شد آمارهای ثبتی مبناست که در
دولت تصویب شد. برهمین اساس در سال
1405 سرشماری عمومی نفوس و مسکن
ب هصورت ثبتی مبنا انجام خواهد شد. با این
روش بسیاری از آمارها از جمله جمعیت
کارآمدتر و به رو زتر خواهد شد.
با توجه به نگران یهایی که درخصوص ë
کاهش نرخ رشد جمعیت وجود دارد، پنجره
جمعیتی کشور چه زمانی بسته م یشود؟
پنجره جمعیتی موضوع بسیار مهمی است
که در کنار سود جمعیتی باید مورد توجه
قرارگیرد. پنجره جمعیتی به شرایطی گفته
م یشود که دو سوم جمعیت کشور بین 15
تا 64 سال و در سن کار باشند. چند سالی
است که ایران در این پنجره قرار دارد و
حدود 70 درصد جمعیت کشور در سن کار
هستند که م یتواند مزی تهای خوبی داشته
سود « باشد. اگر از این مزی تها استفاده کنیم
حاصل م یشود به عبارت دیگر » جمعیتی
حداکثر استفاده از پنجره جمعیتی برای رشد
اقتصادی. براساس برآوردها پنجره جمعیتی
تا سال 1430 بسته م یشود. درآن بازه زمانی
سهم سالمندان به گون های است که وارد
سالمندی جمعیت و البته نه پیری م یشویم.
جمعیت ایران درچه وضعیتی قرار دارد؟ ë
هم اکنون در وضعیت میانسالی هستیم و
میانگین سن در کشور به 31 سال م یرسد.
هم اکنون نرخ رشد جمعیت چقدر است؟ ë
اگر نرخ طبیعی جمعیت را محاسبه کنیم
حدود 94 /. درصد و کمتر از یک درصد
است. البته میان نرخ رشد طبیعی جمعیت
و نرخ رشد جمعیت تفاوت وجود دارد. اگر
نرخ موالید را از نرخ مرگ و میر کم کنیم
نرخ رشد طبیعی جمعیت است که درآن
مهاجرت درنظر گرفته نشده است و با لحاظ
آن مهاجرت نرخ رشد جمعیت به دست
م یآید.
آمارهایی وجود دارد که انتشار عمومی داده ë
نشود و تنها برای مسئولان ارسال شود؟
هیچ آمار پنهانی در مرکز نداریم. گاه برخی
از پژوه شها و تحلی لها برای مسئولان ارسال
م یشود ولی آمارها براساس تقویم زمانی و
ب هصورت شفاف منتشر م یشود.
وقتی درخصوص آمار رسمی صحبت
م یکنیم تنها مرکز آمار دخیل نیست.
آمارهایی مانند نقدینگی و پایه پولی و غیره
توسط نهادهای دیگر منتشر م یشود. دراین
زمینه یک خأ وجود داشت. خوشبختانه
فهرست تمام آمارهای رسمی و دستگاه
تولید کننده آن تدوین شده و قرار است در
شورای عالی آمار به تصویب برسد که پس
از آن تقویم انتشار کل آمارها به مردم اعلام
م یشود.
به انتشار آمار توسط سایر دستگاه ها ë
اشاره کردید. یکی از مسائل دراین خصوص
انتشار نرخ تورم و رشد اقتصادی توسط مرکز
آمار و بانک مرکزی است. هرچند پس از
مصوبه شورای عالی آمار بانک مرکزی برای
مدتی آمارهای یاد شده را منتشر نکرد، اما
اخیراً این کار دوباره از سرگرفته شده است.
شورای عالی آمار ب هعنوان بالاترین مرجع
آماری کشور درسال گذشته مصوب کرد که
تورم و رشد اقتصادی باید توسط مرکز آمار
منتشر شود و بانک مرکزی باید محاسبات
خود را برای انتشار حسا بهای ملی دراختیار
مرکز آمار قراردهد. از قبل هم همی نطور بوده
است چرا که سایر دستگا هها هم باید همکاری
کنند برای مثال بخشی از آمارهای بخش
کشاورزی از وزارت کشاورزی دریافت م یشود.
بنابراین تکلیف روشن است. البته از سال
1353 تکلیف مشخص بود. در قانون مرکز
آمار ایران آمده است که تولید و انتشار
حسا بهای ملی برعهده مرکز آمار است.
ب هدلیل اینکه این آمار فرابخشی است
باید توسط یک نهاد فرابخشی اعلام شود.
تغییرات این شاخ صها برای مرکز آمار
ایران هیچ تفاوتی نم یکند چرا که مسئولیتی
درخصوص اجرای سیاس تها ندارد. برهمین
اساس شورای عالی آمار این تصمیم را
گرفت.
البته اجرا نشد؟
از نگاه ما آمار رسمی توسط مرکز آمار ایران
منتشر م یشود. هرچند نهادهای دیگری این
آمار را منتشر کند ولی آمار رسمی به دلایل
فنی و اداری متعلق به مرکز آمار است. در
دنیا نیز از آمار مراکز آمار استفاده م یکنند.
نهادهای بی نالمللی همانند صندوق ë
بی نالمللی پول و بانک جهانی به آمار کدام
نهاد استناد م یکنند؟
به طور معمول آمارها را از مرکز م یگیرند.
ب هصورت منظم پرسشنام ههای مربوط
تنظیم م یشود ضمن اینکه آمارها روی
سایت مرکز نیز منتشر م یشود.
اگر نظام آماری ثبتی مبنا اجرا شود، اختاف ë
آماری میان مرکز آمار و بانک مرکزی در تورم
و رشد اقتصادی از بین م یرود؟ ظاهراً بانک
مرکزی از آمار ثبتی دستگا هها و مرکز آمار از
آمارگیری استفاده م یکنند؟
آمار ثبتی مبنا به این معنا نیست که آمارگیری
کنار گذاشته شود. طر حهای آماری نیز اجرا
م یشود و حتی بانک مرکزی هم از طر حهای
آماری استفاده م یکند. بنابراین از تمام آمار
موجود کشور بهر هبرداری می شود.